W grudniu 2007 mgr inż. arch. Maciej Pawlikowski obronił pracę doktorską o powyższym tytule na Wydziale Architektury PW.

Poniżej publikujemy fragmenty pracy doktorskiej sygnalizujące poruszoną w niej tematykę. Zainteresowanych zapraszamy do kontaktu z autorem.

Wstęp

Architektura może spełnić swoją rolę tylko dzięki człowiekowi, który jej doświadcza. Czyli przestrzeń architektoniczna ożywia się tylko w kontakcie z człowiekiem, który odbiera ją w naszej współczesnej kulturze. Rola przestrzeni architektonicznej jako duchowego schronienia jest kluczowa. Tutaj znowu podstawowe znaczenie mają wyobraźnia i symboliczne znaczenie jakie ma architektura poza wymiarem materialnym. Takiego znaczenia nie może nabrać, jeśli nie wkroczy w niejednoznaczną sferę ludzkich uczuć  szczęścia, miłości, spokoju, napięcia. To jest właśnie prawdziwa domena architektury, której nie można precyzyjnie sformułować. Jedynie poprzez syntezę obydwu światów  realnego i umownego, architektura może zaistnieć i wznieść się na poziom sztuki.

Tadao Ando¹

Miejsca spotkań Jana Pawła II z wiernymi, te jedyne w swoim rodzaju „stacje pielgrzymkowe”, na szlaku podróży Papieża-Polaka do ojczyzny, jako zjawisko architektoniczno-przestrzenne i społeczne, rozgrywające się w ciągu ćwierćwiecza, nie ma precedensu w historii!

Pielgrzymki Ojca Świętego cechował zawsze ogromny ładunek emocjonalny. Szczególnie wizyty w Polsce, poza przesłaniem religijnym, wyróżniały się dużą dozą treści politycznych i społecznych. Dlatego też każdy ołtarz papieski² był bez wątpienia wyjątkowymi miejscem³, w którym Niebo spotykało się z Ziemią...

Z racji skali tego fenomenu i jego wielkiego znaczenia dla Polski i świata, niezbędne staje się podjęcie jego szerszej analizy i oceny.

Do podsumowań skłania również świadomość, że w dniu drugiego kwietnia roku 2005, ten etap papieskiego pielgrzymowania, a z nim także pewien rozdział dziejów architektury, został zamknięty. Nie oznacza to jednak  co zostanie wykazane w pracy  że dzieło rozpoczęte przez Jana Pawła II, a objawiające się w dorobku architektonicznym pielgrzymek, zakończyło się wraz z Jego odejściem do wieczności.

Praca poniższa uzyskała swój ostateczny kształt w latach 2005/2006. Rok 2005 zapamiętamy jako w najwyższym stopniu niezwykły  związany z osobami dwóch papieży: Jana Pawła II i Benedykta XVI. Po konklawe pojawiły się głosy, że nowy papież nie będzie kontynuował pielgrzymiego dorobku Papieża-Polaka. Znamienne jest, iż obchody 20. Światowych Dni Młodzieży w Kolonii nazwano „spotkaniem dwóch papieży”⁴, podkreślając w ten sposób, że zostały one „odziedziczone” przez Benedykta XVI po jego Wielkim Poprzedniku.

Papież Benedykt XVI udowodnił jednak (wbrew panującej powszechnie opinii, że „nie lubi” podróżować), iż w pełni docenia znaczenie pielgrzymek  wizyt apostolskich i zamierza kontynuować tę wspaniałą tradycję.⁵

Powróćmy jednak na grunt spraw dotyczących papieża Jana Pawła II i jego pielgrzymek do Polski. Jest rzeczą bezsporną, że papieski „styl ewangelizacji”  poprzez podróże apostolskie, na przestrzeni ćwierćwiecza wyzwolił niewiarygodny wprost potencjał twórczy trzech pokoleń projektantów  konstruktorów, architektów i artystów.

Ołtarze zaś  miejsca spotkań z Ojcem Świętym  wznoszono dzięki wysiłkowi społecznemu trzech pokoleń Polaków!

Papieskich ołtarzy nie sposób oddzielić od tła społeczno-politycznego w jakim powstawały, a ich wymowa symboliczna, chociaż zawsze budowana przede wszystkim na tradycji chrześcijańskiej, była powiązana z ówczesną sytuacją w kraju i patrząc szerzej – w całej ówczesnej Europie.

Czyż moja pielgrzymka do ojczyzny (...) nie jest zarazem jakimś szczególnym znakiem naszego polskiego pielgrzymowania poprzez dzieje Kościoła  nie tylko po szlakach naszej ojczyzny, ale zarazem Europy i świata?(...) Czyż przeto (...) nie wolno nam wnosić zarazem, że Polska stała się w naszych czasach ziemią szczególnie odpowiedzialnego świadectwa? Że właśnie stąd  z Warszawy, a także z Gniezna, z Jasnej Góry, z Krakowa, z całego tego historycznego szlaku, który tyle razy nawiedzałem w swoim życiu i które w tych dniach znów będę miał szczęście nawiedzić, że właśnie stąd ze szczególną pokorą, ale i ze szczególnym przekonaniem trzeba głosić Chrystusa? Że właśnie tu, na tej ziemi, na tym szlaku, trzeba stanąć, aby odczytać świadectwo Jego Krzyża i Jego Zmartwychwstania? Ale Umiłowani Rodacy  jeśli przyjąć to wszystko, co w tej chwili ośmieliłem się wypowiedzieć  jakżeż ogromne z tego rodzą się zadania i zobowiązania!

Jan Paweł II, Warszawa, Plac Zwycięstwa, 2 06 1979 r.

„Zadania i zobowiązania” dotyczyły również twórców papieskich ołtarzy. Wprost trudno dziś sobie wyobrazić, jak wielki był ciężar odpowiedzialności, który spoczywał na barkach tych, którzy tworzyli oprawę dla zdarzeń bez precedensu w historii Polski! Dodać należy, że zadanie to nieodmiennie traktowane było jako projektowanie i budowa obiektu architektury sakralnej o najwyższym znaczeniu.

(...) Za każdym razem artyści, którym powierzano dzieło zaprojektowania i zrealizowania ołtarza, stawali przed niezwykle poważnym zadaniem. Ołtarze, jakie wznosili, miały być stołem Najświętszej Ofiary, ale równocześnie wyrazistym uosobieniem ludzkich myśli i modlitw. Miały być konstrukcją i symbolem, ale równocześnie miały utożsamiać historyczny kontekst chwili. Poprzez widzialną formę miały objawić tę niezwykła więź, jaka łączyła wiernych i Celebransa, ich Ojczyznę i ich los z Panem Bogiem – w tym jednym dniu i w tej jednej godzinie, w tym, a nie innym pejzażu i w niepowtarzalnym duchowym klimacie, w jakim odprawiane były papieskie Msze święte w latach kolejnych pielgrzymek Jana Pawła II do „dalekiego kraju”.⁶

Początkowo poniższa praca była planowana jako monografia. Jej główną wartość upatrywano w możliwie kompletnym zebraniu materiałów i skatalogowaniu po raz pierwszy obiektów, stanowiących prawie zupełnie nieznany element polskiego pejzażu architektonicznego.

W trakcie zbierania danych, stało się jednak oczywiste, że musi ona przekroczyć znacznie ramy monografii. Zakres problematyki związanej z tematem stale się poszerzał, a uzyskiwane informacje często okazywały się zaskakujące. Rzucały one nowe światło na cały skomplikowany proces powstawania tych obiektów oraz ich wartość jako dzieł architektury i sztuki.

Szczególnie inspirujące były rozmowy przeprowadzone z wieloma wybitnymi twórcami – autorami papieskich ołtarzy. Dla wszystkich stanowią one do dziś ważne dokonanie zawodowe, dla niektórych – stały się zaczynem nowych idei a nawet „dziełem życia”...

Rozdział 1 WPROWADZENIE

Gdy bowiem Kościół cały uświadomił sobie na nowo, iż jest Ludem Bożym  Ludem, który uczestniczy w posłannictwie Chrystusa, Ludem, który z tym posłannictwem idzie przez dzieje, który „pielgrzymuje”, papież nie mógł dłużej pozostać >więźniem Watykanu<. Musiał stać się na nowo Piotrem pielgrzymującym.

Z homilii papieskiej na Placu Zwycięstwa w Warszawie, 1979 r.

1.1. Geneza i cel pracy

Wyjątkowość tematu pracy, nierozerwalnie związanego z osobą Jana Pawła II, prowokuje do pewnych uwag dotyczących genezy i „teologii” papieskiego pielgrzymowania⁷.

Patrząc z perspektywy całego pontyfikatu Jana Pawła II można z całą pewnością stwierdzić, że swoje pielgrzymowanie traktował On jako misję⁸. Ta zaś, pełniona do końca, była integralnie związana z całą działalnością i nauczaniem papieża.

Podróże apostolskie jakie podejmował, nie były czymś całkowicie nowym w historii papiestwa. Taka forma „aktywności” papieży w czasach współczesnych narodziła się jednak prawie na naszych oczach. Zapoczątkowana została przez papieża Pawła VI osiągając, jak się zdaje, swoje apogeum w dziele apostolskim Jana Pawła II.

To papież Paweł VI po raz pierwszy od czasów apostola Piotra i po niemal 100 latach „niewoli watykańskiej”⁹, rozpoczął podróże zagraniczne¹⁰. W czasie jego pontyfikatu podróże papieskie zaczęto nazywać pielgrzymkami. To do tego pielgrzymiego dorobku¹¹ twórczo nawiązał Jan Paweł II, rozwijając go do rozmiarów „pielgrzymki do świata”¹².

Ojciec Święty często mówił o swoich licznych podróżach zagranicznych – jako o pielgrzymkach apostolskich¹³. Żywił zatem głębokie przekonanie, że w okresie niepewności i kryzysu, chrześcijanie odczuwają potrzebę konsolidacji, pokrzepienia, a niekiedy nawet napomnienia.

Wiemy wszyscy, jak papież realizował swoją misję, natomiast odpowiedź na pytanie „dlaczego?” zawsze owiana będzie tajemnicą...

Tajemnicy tej dotykamy czytając wersy Tryptyku Rzymskiego, będącego swoistym testamentem poetyckim Ojca Świętego. W trzeciej części Tryptyku, która jest medytacją nad historią Abrahama, czytamy:

(...)

Myślał może: dlaczego mam stąd odchodzić?

Dlaczego mam opuszczać Ur w ziemi chaldejskiej?

Czy tak myślał? Czy odczuwał smutek rozstania?

Czy oglądał się wstecz?

Nie wiemy. Wiemy tylko, że słyszał Głos,

który mówił do niego: Wyjdź!

Abram postanowił iść za Głosem.

(...)

Nie lękaj się (...), idź dalej przed siebie

i czyń, co masz czynić.

Ty będziesz ojcem wielu narodów,

czyń, co masz czynić, do końca.¹⁴

1.1.1. Uzasadnienie podjęcia tematu

Dla nas – Polaków, pielgrzymkami papieskimi będą zawsze przede wszystkim wizyty Jana Pawła II w kraju ojczystym. Mamy powody aby tak uważać, gdyż ta myśl została potwierdzona w pełni podczas drugiej pielgrzymki do Polski przez samego Ojca Świętego. Powiedział On wtedy:

Polska jest matką szczególną. Niełatwe są jej dzieje, zwłaszcza na przestrzeni ostatnich stuleci. Jest matką, która wiele wycierpiała i wciąż na nowo cierpi. Dlatego też ma prawo do miłości szczególnej. Przybywam na Jasną Górę. Na Jasną Górę chodzi się w pielgrzymce. I dlatego też pielgrzymką mają stać się wszystkie te dni, które dane mi będzie spędzić na ojczystej ziemi.

Warszawa, Powitanie na Lotnisku Okęcie 16 06 1983 r.

Przesłanie Jana Pawła II do rodaków przekazywane w czasie Jego pielgrzymek do ojczyzny było, jest i z pewnością będzie nadal wielokrotnie przypominane i analizowane.

Miejsca z których było głoszone  ołtarze papieskie  nie doczekały się jednak jak dotąd żadnego całościowego opracowania. Traktowane „po macoszemu”, jako mało istotny – bo krótkotrwały  element „tła”, odchodzą powoli w niepamięć, a wraz z nimi część naszej spuścizny narodowej! A przecież Ojciec Święty wielokrotnie nawiązywał w swoich homiliach do ich formy i lokalizacji. Krótkotrwałość ich istnienia papieskich i skupienie się na polityczno-społecznych aspektach pielgrzymek (a co za tym idzie  także wymowy plastycznej ołtarzy), spowodowały również prawie zupełny brak zainteresowania ich walorami przestrzenno-artystycznymi.

Stanowiąca absolutne novum w historii mobilność pontyfikatu Jana Pawła II, pojawiła się jako odpowiedź na potrzeby społeczeństw świata współczesnego.

Mobilność ta powinna być rozumiana nie tylko jako zdolność do przemieszczania się, ale także jako zdolność do szybkiego reagowania na zmieniające się zapotrzebowanie społeczne. Taka filozofia pontyfikatu Papieża-Pielgrzyma, znalazła pełne odbicie w formie i sposobie realizacji ołtarzy papieskich  tych wyjątkowych znaków przestrzennych towarzyszących pielgrzymkom na całym świecie.

Liczni specjaliści¹⁵ są zgodni, co do tego, że najznakomitsze ołtarze wykonane w czasie pielgrzymek Ojca Świętego do ojczyzny, posiadają walory artystyczne równorzędne z najlepszymi osiągnięciami w dziedzinie malarstwa czy rzeźby współczesnej. Stanowią one jednak ogólnie mało znaną i powszechnie niedocenianą, zarówno przez praktyków architektury i sztuki, jak i krytyków, część dorobku architektury polskiej. A przecież już w roku 1991 Jeremi T. Królikowski pisał: Od 1979 roku ołtarz papieski stał się osobnym tematem architektonicznym. W ciągu dwunastu lat powstało kilkadziesiąt projektów i realizacji, w tym co najmniej trzy wybitne  w 1979 roku na Placu Zwycięstwa w Warszawie, w 1987 na Zaspie w Gdańsku (...) i w tym samym roku w Lublinie na Czubach¹⁶.

Obecnie można uzupełnić tę wypowiedź. W czasie ośmiu pielgrzymek papieskich powstało w Polsce prawie dziewięćdziesiąt ołtarzy – indywidualnie zaprojektowanych i wykonanych miejsc spotkań z Ojcem Świętym, w tym wiele uznawanych za wybitne. Fakt, że stanowiły działania interdyscyplinarne  na pograniczu architektury, sztuk plastycznych, scenografii etc., jedynie podnosi ich wartość!

Jest to jednak dopiero jedna strona zagadnienia:

Otóż ołtarze papieskie w opinii ogółu nadal funkcjonują jako jednorazowa „ilustracja”, jednorazowego zjawiska. W środowiskach opiniotwórczych panuje ponadto przekonanie, że jest to wyłącznie polska, lokalna specyfika¹⁷. Czy było to rzeczywiście zjawisko jednorazowe i specyficznie polskie? Przytoczmy kilka liczb:

• Pierwsza pielgrzymka Jana Pawła II do ojczyzny (1979 r.) była drugą pielgrzymką światową.

• Druga wizyta w Polsce (1983 r.) była osiemnastym wyjazdem zagranicznym papieża.

• Czwarta (1991 r.) do kraju ojczystego – była natomiast podróżą pięćdziesiątą drugą.

• Szósta pielgrzymka do Polski (1997 r.) była zaś siedemdziesiątą ósmą pielgrzymką światową!

• Pielgrzymka ostatnia do ojczyzny, ósma (z roku 2002), była dziewięćdziesiątą ósmą zagraniczną wizytą apostolską Papieża-Polaka.

Do końca trwania pontyfikatu, nie licząc podróży po Włoszech, Ojciec Święty odbył sto cztery pielgrzymki zagraniczne. Niektóre kraje odwiedził wielokrotnie (np: USA  siedem razy, Francja – sześć. Meksyk i Hiszpania – po pięć pielgrzymek).

Zakładając, że tak jak w naszym kraju, każdej wizycie papieskiej towarzyszyło wzniesienie średnio dziesięciu ołtarzy, to musimy przyjąć, że w skali światowej mamy do czynienia z liczbą co najmniej tysiąca obiektów!

Ołtarze powstałe z okazji wizyt duszpasterskich w Polsce stanowią zatem zaledwie 7-8% architektonicznego dorobku pielgrzymek Jana Pawła II „do świata”!

W tej perspektywie niezbędna wydaje się również próba ukazania polskich ołtarzy papieskich na tle dokonań zagranicznych. Polska, chociaż zajmująca wyjątkowe miejsce w Sercu i pielgrzymowaniu Ojca Świętego, została wciągnięta przez papieża w orbitę działań o skali światowej, nie tylko w sferze polityczno-społecznej i religijnej, ale również w sferze architektury. Polskie ołtarze papieskie są częścią zjawiska światowego. Zjawiska tak nam bliskiego, a jednocześnie prawie zupełnie nieznanego!

1.2. Przedmiot pracy

1.2.1. Określenie przedmiotu badań – definicja pojęcia „ołtarz papieski”

Ołtarz (łac. altare)  miejsce składania ofiar, obiekt ogniskujący kult religijny (...) stół ofiarny przeznaczony do odprawiania mszy, niekiedy z nastawą zawierającą obraz lub rzeźbę.

A. Łapiński, Historia religii, Słownik terminologiczny[81]

W tradycji chrześcijańskiej ołtarz pojmowany jest jako mensa Domini – stół Pana i stanowi serce świątyni. Ołtarz jest znakiem samego Chrystusa; miejscem na którym dokonują się zbawcze tajemnice oraz centrum zgromadzenia wiernych.¹⁸ Należy również dodać, że stół Pański oznacza nie tylko stół ofiarny, ale i stół dziękczynienia, do którego zaproszony jest Lud Boży. Takie rozumienie ołtarza stało się powszechne po Vaticanum II, który rozróżnia pomiędzy ołtarzem – mensą (stołem), a nadstawą – retabulum.

Zgodnie z teologią chrześcijańską, po ustanowieniu Nowego Przymierza, ofiara nie musiała być już składana w jakimś konkretnym miejscu (tradycja judaistyczna), ale w Duchu i prawdzie¹⁹. Możliwe stało się dzięki temu także „rozmnożenie” miejsc kultu chrześcijańskiego.

Można zatem powiedzieć, że Eucharystia sprawowana „w plenerze” towarzyszy chrześcijanom od początku. W Polsce  żeby nie szukać daleko  wystarczy przypomnieć Mszę świętą polową, o której wiemy na pewno, że była odprawiona tuż przed bitwą pod Grunwaldem.

Do czasu reformy Soboru Watykańskiego II, przywiązywano jednak ogromną wagę do sposobu budowy ołtarzy i materiałów, które mogły być użyte do ich wykonania. Jeszcze w 1917 roku podawano szczegółowe wymagania na ten temat. Między innymi: mensa ołtarza musiała być kamienna, wykuta z jednolitego, naturalnego, trwałego kamienia, a pod ołtarzem (w tzw. sepulcrum) musiały się znajdować relikwie przynajmniej dwóch męczenników²⁰. Również w ołtarzach polowych (przenośnych – altare portatile) w kamienną mensę wbudowane musiały być pojemniki z relikwiami świętych, (były to tzw. „portatyle”.)²¹

Zmiany posoborowe w liturgii obejmowały również i przepisy dotyczące samej konstrukcji ołtarza: Ordo dedicationis ecclesiae et altaris z 1977 roku mówi: Z największą starannością należy dbać o autentyczność składanych relikwii. Lepiej jest poświęcić ołtarz bez relikwii, niż składać pod nim relikwie niepewnego pochodzenia²². Zaleca się jednak nadal umieszczanie w obrębie ołtarza relikwii świętych, niekoniecznie męczenników. Nie należy jednak ich sytuować na mensie ołtarza, lecz w jego podstawie.

Rozróżnia się ołtarze stałe i przenośne. Mianem stałego określa się taki, który jest na stałe złączony z posadzką i nie da się doraźnie przemieszczać. Materiał, z jakiego ma być wykonany określa Konferencja Biskupów i nie musi to być wyłącznie kamień. Ołtarz przenośny może być wykonany z jakiegokolwiek innego szlachetnego, trwałego i obrobionego materiału, (a więc  odpowiedniego do użytku liturgicznego).

Zakres tej pracy nie dotyczy zatem ołtarzy rozumianych jako mensa – stół ołtarzowy, używanych w trakcie mszy papieskich. Pod pojęciem ołtarza papieskiego, rozumie się zjawisko przestrzenne o wiele szersze. Przedmiotem opracowania są obiekty architektoniczne stanowiące odpowiednik prezbiterium w świątyni stałej  zawierające zarówno strefę liturgii ofiary jak i liturgii słowa.

Używane często w tym kontekście pojęcie ołtarza „polowego”, nie oddaje wyjątkowego charakteru i rozbudowanej często formy i funkcji, które posiadały te obiekty. Mianem ołtarza polowego, określa się bowiem bardzo liczne w naszym kraju zadaszenia istniejące przy kościołach parafialnych (Msze św. w okresie letnim) i pielgrzymkowych (sanktuaria).

Często są to konstrukcje stałe, wykorzystywane raz do roku przy okazji obchodów świąt patronalnych (tzw. „odpusty”) danej świątyni. Wobec powyższego – w znaczeniu używanym w pracy  „ołtarz papieski” byłby to obiekt przestrzenny wzniesiony specjalnie w celu umożliwienia sprawowania liturgii Mszy św. przez Ojca Świętego, na wolnym powietrzu, w obecności dużej rzeszy wiernych. Z uwagi jednak na ugruntowaną już podczas pielgrzymek papieskich tradycję oraz rangę artystyczną niektórych realizacji nie związanych bezpośrednio z Eucharystią, (nabożeństwo, Liturgia Słowa; spotkanie z wiernymi, zgromadzeniami zakonnymi, młodzieżą etc.), a także inne cechy charakterystyczne dla tych realizacji, proponuje się następujące określenie:

• Ołtarz papieski – jest to obiekt architektoniczny wzniesiony w terenie otwartym, specjalnie na potrzeby spotkania o charakterze religijnym Ojca Świętego z wiernymi. Wykonany zazwyczaj z materiałów nietrwałych, na terenie czasowo w tym celu udostępnionym i przygotowanym.

Znaczenie stosowanego w pracy terminu „ołtarz papieski”, odpowiada zatem wyrażeniu

(o zawartości semantycznej różnej od podstawowej  liturgicznej), które przyjęło się powszechnie w społeczeństwie, a następnie w środkach masowego przekazu. Odnośnie samego stołu Ofiary Eucharystycznej w pracy będzie stosowane określenie „mensa ołtarza”.

1.2.2. Określenie pola badań

Przedmiotem badań są „ołtarze papieskie” – ołtarze pielgrzymek Ojca Świętego Jana Pawła II do ojczyzny (ponad osiemdziesiąt obiektów przestrzennych zdefiniowanych powyżej) oraz w celach porównawczych wybrane ołtarze zrealizowane za granicą.

W polu badań znalazły się również realizacje stojące na pograniczu architektury stałej i tymczasowej np. ostatni ołtarz (stały z elementami ruchomymi) z Jasnej Góry i częściowo wykorzystywany jako stały ołtarz w Łomży. Do opracowania włączono również (z racji tematyki opracowania i zbliżonych zagadnień projektowych), stały ołtarz polowy wzniesiony przed wizytą Ojca Świętego w Ludźmierzu.

W tak ujętym pojęciu ołtarza papieskiego mieści się również bezprecedensowa realizacja „Ryby – Bramy Trzeciego Tysiąclecia” w Lednicy z roku 1997, autorstwa o. J. Góry i arch. H. Boryskiej, gdzie słowo papieża do młodzieży zostało specjalnie przygotowane i odtworzone z taśmy magnetofonowej, podczas uroczystości. Kontakt zaś „bezpośredni” z Ojcem Świętym, sprowadził się do przelotu papieskiego śmigłowca nad zgromadzonymi rzeszami młodzieży. Sama zaś Brama Trzeciego Tysiąclecia służy nadal organizowanym corocznie nad jeziorem lednickim spotkaniom młodzieży.

Obiekty te były najważniejszymi, ale nie jedynymi elementami tworzącymi świątynie na terenach otwartych. W pracy poruszane i analizowane są również zagadnienia związane z otoczeniem (kontekst, organizacja przestrzeni), a także dotyczące komunikacji, bezpieczeństwa, widoczności, nagłośnienia etc.

Dlatego też:

• W obszarze badań znajdują się ołtarze papieskie, rozumiane jako całość kompozycji przestrzennej rejonu liturgii (odpowiednik tzw. wyspy ołtarzowej, lub w rozumieniu tradycyjnym  prezbiterium świątyni stałej), wraz z otoczeniem przestrzennym i zagospodarowaniem (środowiskiem urbanistycznym) terenu spotkania.

1.3. Zakres pracy

1.3.1. Zakres rzeczowy

Zakres badań obejmuje ołtarze (w rozumieniu określenia podanego powyżej), wykonane na potrzeby pielgrzymek Ojca Świętego Jana Pawła II do ojczyzny.

W tej pracy nie zajmujemy się wykorzystaniem i „dekoracjami” plastycznymi wnętrz obiektów kubaturowych (w tym wnętrz hal widowiskowych, wnętrz kościelnych; dekoracjami ołtarzy kościelnych itp.), a także dekoracjami ulic, transparentami etc., wykonanymi z okazji wizyt Ojca Świętego, wspominając jedynie na marginesie o ich roli w tworzeniu ogólnego tła plastycznego dla tych wydarzeń.

Z uwagi na wyjątkowy charakter omawianej problematyki, włączono do opracowania również wybrane obiekty z tzw. „Ostatniej Pielgrzymki”, z roku 2005.

Ołtarzy związanych z nabożeństwami żałobnymi wzniesiono wtedy w kraju i za granicą wiele. Do zestawienia dołączono jednak trzy najważniejsze z nich: powstałe w Rzymie, Krakowie i Warszawie.

W celach porównawczych, do katalogu obiektów dołączono również przykłady realizacji wzniesionych dla Jana Pawła II a pochodzących spoza granic kraju, oraz wybrane ołtarze papieża Benedykta XVI, (a więc wykonane po maju 2005 r.)

1.3.2. Zakres czasowy

Omawiane obiekty w Polsce zostały wzniesione w latach 1979-2002, w czasie ośmiu pielgrzymek papieskich z lat: 1979, 1983, 1987, 1991, 1995, 1997, 1999, 2002, oraz ostatniej  „duchowej” pielgrzymki z kwietnia 2005, a także uroczystości rocznicowych z 2006 r.

W latach 1979-2005 dokonały się w kraju zasadnicze zmiany sytuacji polityczno-społecznej. Miały one także wpływ na wymowę ołtarzy papieskich. Podstawowe zagadnienia tła politycznospołecznego poszczególnych pielgrzymek zostały nakreślone w rozdziale 4. W pracy uwzględniono również tło światowe omawianego zjawiska.

Do katalogu włączono obiekty powstałe dla papieża Benedykta XVI na potrzeby jego pielgrzymki do Polski, a także do innych krajów (do chwili obecnej są to już cztery pielgrzymki), w latach 2005-2006.

Jako tło zjawiska należy traktować również przedstawione wybiórczo w pracy ołtarze zagraniczne Jana Pawła II, powstałe w latach 1979-2005, na całym świecie.

1.3.3. Zakres przestrzenny

Teren całego kraju: Ojciec święty odwiedził wszystkie diecezje w Polsce.

Pierwsza Pielgrzymka, 2-10 czerwca 1979 r.

Warszawa (Msza św. na pl. Zwycięstwa) – Gniezno – Częstochowa – Kraków – Kalwaria Zebrzydowska – Wadowice – Oświęcim – Nowy Targ – Kraków Mogiła – Kraków Błonia

Druga Pielgrzymka, 16-23 czerwca 1983 r.

Warszawa (Msza św. na stadionie X-lecia) – Niepokalanów – Częstochowa – Poznań – Katowice – Wrocław – Góra św. Anny – Kraków (Błonia)

Trzecia Pielgrzymka, 8-14 czerwca 1987r.

Warszawa – Lublin (Czuby) – Tarnów – Szczecin – Gdynia – Westerplatte – Gdańsk Zaspa – Częstochowa – Łódź – Warszawa (Pl. Defilad)

Czwarta Pielgrzymka, 1-19 czerwca 1991 r.

Koszalin – Rzeszów – Przemyśl – Lubaczów – Kielce – Radom – Łomża - Białystok – Olsztyn – Włocławek – Płock – Warszawa (Agrykola)

Piąta Pielgrzymka, 22 maja 1995 r.

Skoczów – Żywiec

Szósta Pielgrzymka, 31 maj-10 czerwca 1997r.

Wrocław – Legnica – Gorzów Wlkp. – Gniezno – Poznań – Kalisz – Częstochowa – Zakopane –Kraków – Ludźmierz – Krosno – Kraków ; Lednica

Siódma Pielgrzymka, 5-17 czerwca 1999 r.

Gdańsk (Sopot) – Pelplin – Elbląg – Licheń – Bydgoszcz – Toruń – Ełk – Siedlce – Drohiczyn – Sandomierz – Zamość – Warszawa, oraz Warszawa-Praga – Łowicz – Sosnowiec – Kraków – Gliwice – Stary Sącz – Wadowice – Częstochowa

Ósma Pielgrzymka, 16-19 sierpnia 2002 r.

Kraków (Błonia)

„Ostatnia pielgrzymka” Jana Pawła II, kwiecień 2005 r.

Kraków – Warszawa – Rzym

„Pielgrzymka do świata”  wybrane realizacje zagraniczne, pokazane w celu naświetlenia światowego tła zjawiska pielgrzymowania Jana Pawła II.

Pielgrzymki Benedykta XVI  cztery realizacje polskie (25-28 maja 2006 r.), ukazane w celu naświetlenia tła zjawiska ołtarzy papieskich oraz wybrane obiekty z następnych pielgrzymek Benedykta XVI (Walencja, Bawaria).

1.4. Stan badań nad tematem

1.4.1. Rozeznanie stanu badań

W antologii Współczesna architektura polska, prof. P. Szafer dokumentuje dokonania czterdziestolecia powojennego na tym polu²³. Zastanawiające jest, że pośród ponad ośmiuset ilustracji, ukazujących dorobek wielu wybitnych twórców, znajduje się tylko jedna pokazująca obiekt architektury, nie będącej przykładem architektury w rozumieniu tradycyjnym, czyli „trwałej”. Jest to ołtarz papieski z Nowego Targu, z roku 1979, zaprojektowany przez T. Jędryskę²⁴. Pozostałe przytoczone przykłady to już „trwałe” budynki lub ich projekty oraz bardzo nieliczne obiekty pomnikowe albo drobne formy architektoniczne.

Jest to sytuacja typowa: W zwartej literaturze fachowej dotyczącej architektury (a także szeroko pojętej sztuki) tematyka ołtarzy papieskich w ogóle nie istnieje!

Jest to tym bardziej zadziwiające, gdy uświadomimy sobie długość trwania pontyfikatu Papieża-Polaka, ogromny społeczny wkład i ładunek emocjonalny związany z tematem oraz fakt uczestnictwa w tym dziele znakomitych często twórców architektury i sztuki.

W ciągu ostatnich 25 lat wydano w Polsce ogromną liczbę tytułów i opublikowano setki artykułów związanych z osobą Jana Pawła II, a jednak literatura dotycząca interesujących nas zagadnień przestrzennych i plastycznych jest niezwykle skromna.

Lwia część opracowań związanych z Ojcem Świętym, to pozycje biograficzne lub analizujące Jego dorobek poetycki, naukowy i duszpasterski. Zarówno artykuły zamieszczane w czasopismach, jak i pozycje książkowe dotyczące pobytów Jana Pawła II w Polsce, to z reguły skąpo ilustrowane zbiory tekstów wystąpień papieża²⁵ lub omówienia znaczenia polityczno-społecznego poszczególnych pielgrzymek. Pod względem przydatności istniejących źródeł dla tematu tej pracy, literaturę zwartą można podzielić na dwie główne grupy:

Pierwszą grupę wydawnictw stanowią te wspomniane powyżej a także inne, które pomimo posiadania często tak obiecujących tytułów jak Papieskie portrety i ołtarze²⁶, czy też Pielgrzymki polskie – kronika podróży papieskich do ojczyzny, skonstruowane zostały według schematu²⁷: „słowo – Jan Paweł II, obraz – nazwisko fotografika”...

Niektóre z publikacji, takich jak np. Ojciec wśród nas, Pielgrzymki Jana Pawła II do Polski 1979-2002, zostały dodatkowo wzbogacone o komentarze naświetlające zwięźle tło polityczno-społeczne wizyt papieskich lub o wywiady z hierarchami Kościoła Katolickiego czy też innymi osobami publicznymi.

Materiał badawczy tego typu posłużył przede wszystkim jako źródło informacji historycznych i fotografii. Umożliwił on także, poprzez analizę porównawczą, odtworzenie tła historycznego, trasy i przebiegu pielgrzymek papieskich oraz skojarzenie papieskiego Słowa z miejscem i czasem, w których zostało wypowiedziane.

Podobną rolę odegrała większość materiałów pochodzących z serwisów internetowych.

Drugą grupę źródeł stanowią nieliczne (monograficzne z założenia) pozycje książkowe wydawane w poszczególnych diecezjach, które relacjonując powstawanie ołtarzy, podnosiły zazwyczaj społeczną stronę ich budowy. Można wymienić tu dla przykładu takie tytuły, jak: Jan Paweł II na Sądeckiej Ziemi – dokumentujący proces powstawania ołtarza i przebieg związanej z nim uroczystości w Starym Sączu, lub Dzieło Opatrzności – traktujący o historii parafii na Przymorzu, w tym również i ołtarza na Zaspie w Gdańsku, czy też Ołtarze papieskie na Pomorzu, zawierający dobrze ilustrowane felietony dotyczące uroczystości Spotkań, jak również przygotowań, budowy i dalszego losu pięciu pomorskich ołtarzy. W albumie tym znajdują się również cenne wypowiedzi pozwalające zobaczyć z szerszej perspektywy wysiłek organizatorów pielgrzymek, osób odpowiedzialnych i twórców.

Jedną z najciekawszych pozycji w tej grupie jest Jeden drugiego brzemiona noście – wydana przez Gdańską Kurię Biskupią, a zawierająca bardzo osobiste wspomnienia osób związanych z powstawaniem ołtarza na Zaspie.

Źródła czasopiśmiennicze – są to omówienia wybranych obiektów oraz wywiady z ich twórcami, pojawiające się w prasie ogólnopolskiej i lokalnej. Poczesne miejsce zajmuje w tym gronie Tygodnik Powszechny, który wielokrotnie zamieszczał materiały związane z wizytami Ojca Świętego. Były one jednak z reguły poświęcone wymowie symbolicznej i politycznej poszczególnych spotkań oraz ołtarzy. Relatywnie najwięcej ważnych dla pracy informacji zawierały publikowane przez Niedzielę oraz Gościa Niedzielnego opisy tras pielgrzymek papieskich i omówienia tła historyczno-religijnego związanego z poszczególnymi miejscami spotkań. Znajdowały się tam często również odautorskie opisy symboliki poszczególnych ołtarzy.

W prasie fachowej można było znaleźć okazjonalne artykuły poświęcone tej tematyce. Wymieńmy tutaj takie czasopisma jak: Architektura, Rezydencje czy Architekt, zawierający np. w nr 12/2002 wywiad z K. Ingardenem, autorem dwóch ołtarzy krakowskich.

Materiały filmowe – są to ogólnodostępne materiały pochodzące z transmisji TV1 i TV2, oraz uzyskane po nawiązaniu kontaktu z Video Studio Gdańsk, tj: Przestrzeń oczekiwania; Dwa ołtarze, dwie pielgrzymki, oraz Ołtarze papieskie. Należy podkreślić, że pomimo ambitnych planów, filmowcom udało się dotrzeć jedynie do M. Kołodzieja na Pomorzu, J. Kaliny w Warszawie oraz M. Szali w Zakopanym. Tutaj nasuwa się zresztą uwaga natury ogólniejszej – oto media upodobały sobie niektóre ołtarze i ich twórców, pozostawiając bez echa wiele innych, często znakomitych realizacji.

Źródła merytoryczne – są to opracowania wypunktowane jako oddzielna grupa, jako najbardziej wartościowe z punktu widzenia celu prowadzonej pracy badawczej, gdyż stanowią próby ogólniejszego, głębszego niż „reporterskie” spojrzenia na temat. Próby bardzo nieliczne zresztą:

• Artykuł Pięć koncepcji, aut. Jeremiego T. Królikowskiego, pochodzący z Architektury nr 4-5/1991;

• Artykuł Ołtarze nadziei, aut. prof. Stanisława Rodzińskiego, zamieszczony w lubelskim kwartalniku Ethos, z roku 1993;

• Artykuł Na szlaku ołtarzy, aut. C. Gmyza, Architektura, nr 6/1999;

• Artykuł Sakralne rezydencje polowe, aut. prof. Tadeusza P. Szafera, który ukazał się w czasopiśmie Rezydencje nr 1(12), wiosna 2000 r.

• Praca dyplomowa Katarzyny Flader pt. Symbolika polityczna inscenizacji ołtarzy w pielgrzymkach papieskich do Polski, obroniona na Uniwersytecie im. Kard. S. Wyszyńskiego w Warszawie, w roku 2002, pod kierunkiem prof. A. Dylus.

Omówieniu tych pozycji poświęcono następny punkt pracy.

1.4.2. Krytyka dostępnych źródeł

• Artykuł Pięć koncepcji Jeremiego T. Królikowskiego, to jedna z nielicznych wzmianek dotyczących tematu ołtarzy papieskich, która pojawiła się w prasie fachowej. Sprowadza się ona w zasadzie do omówienia wyników konkursu zamkniętego, który wyłonił projekt ołtarza mającego stanąć w warszawskim parku Agrykola u stóp Zamku Ujazdowskiego, w roku 1991. Nie jest ona jednak pozbawiona rozważań ogólniejszych dotyczących oczekiwanego sposobu podejścia do rozwiązywania tego typu zadań projektowych. J. Królikowski cytuje tu słowa Z. Parandowskiego, jednego z uczestników konkursu: (...) trudność, jaka powstaje w momencie, kiedy usiłujemy znaleźć stosowną oprawę dla wydarzenia duchowego, polega na zachowaniu umiaru, na jak najmniejszej ingerencji materialnej i najprostszej symbolice²⁸. Jakkolwiek wydaje się, że trudno nie zgodzić się z tak podaną „receptą” na dobry projekt ołtarza papieskiego, również od tej reguły były wyjątki, o których będzie mowa w pracy.

• Ołtarze nadziei autorstwa prof. S. Rodzińskiego, to jak dotąd najobszerniejszy²⁹ tekst poświęcony problematyce ołtarzy papieskich. Jak pisze sam autor: (...) omówienie niniejsze może być opisaniem zaledwie wycinków tej wielkiej sprawy. Może ono zawierać analizę opartą na wiedzy czy doświadczeniu autora – w sumie jednak pozostaje w dużej mierze refleksją subiektywną – tak samo wyrosłą z przeżycia i wzruszenia. Jest to więc reakcja analogiczna do tej, jakiej doświadczamy omawiając dzieła sztuki. (...) tekst ten nazywam próbą omówienia problemu, a nie jego oceną czy definitywną klasyfikacją.³⁰ Jak już wspomniano, omówienie to powstało w 1993 roku, a więc siłą rzeczy nie mogło być pełne, gdyż dotyczyło ołtarzy powstałych w czasie czterech pierwszych wizyt Ojca Świętego z lat: 1979, 1983,1987,1991. Poza opisem wybranych obiektów, zawiera ono liczne, celne refleksje natury ogólnej. Niewątpliwą zasługą S. Rodzińskiego jest postawienie ołtarzy papieskich w jednym rzędzie z innymi dziełami malarstwa i rzeźby, oraz dostrzeżenie ich roli, jako najważniejszych znaków i symboli wizualnych znaczących miejsca spotkań Jana Pawła II ze społeczeństwem. W artykule tym bardzo mocno podkreślana jest społeczna, integrująca rola tych niezwykłych przedsięwzięć. W odniesieniu do wielu poszczególnych realizacji ograniczono się jednak do opisu ich wyrazu plastycznego. Prof. Rodziński, chociaż skupia się głównie na formie artystycznej i symbolice, dostrzega jednak tak ważną dla warstwy architektonicznej ołtarzy problematykę zagospodarowania przestrzennego – w tym dotyczącą podziału na sektory, sposobu uczestnictwa, komunikacji, a więc ogólnie – otoczenia, do którego odnosił się często Ojciec Święty w czasie spotkań z wiernymi.

• Na szlaku ołtarzy, autorstwa C. Gmyza, to artykuł napisany przed wizytą Ojca Świętego w 1999 r. Zawiera on fotografie makiet lub wizualizacje komputerowe wybranych ołtarzy z VII pielgrzymki. W swoim tekście o charakterze informacyjno-krytycznym, C. Gmyz przytacza m. in. wypowiedzi wybranego grona twórców, odnośnie specyfiki projektowania „dzieł jednego dnia”. Znalazły się tu również uwagi na temat dalszego losu niektórych realizacji i „ciekawostki” dotyczące obiektów z lat poprzednich (nie obyło się przy tym bez pewnych nieścisłości dotyczących nazwisk, zdarzeń i miejsc). C. Gmyz próbuje również dokonać – niestety dość powierzchownej – oceny jakości wytypowanych przez siebie dzieł. Godne podkreślenia jest natomiast to, że wymienia on z imienia i nazwiska autorów obiektów, o których mowa oraz odsłania nieco ich warsztatu twórczego i atmosfery towarzyszącej projektowaniu.

• Sakralne rezydencje polowe, to krótki artykuł, jaki zamieściło czasopismo Rezydencje. Autor, prof. T. Szafer wzmiankuje jedynie dwa ołtarze – nowotarski z roku 1979 i starosądecki z 1999 r., podając przy tym mylne zresztą informacje dotyczące lokalizacji i dalszego losu tego ostatniego. Zwraca jednak uwagę na ogólne związki ołtarzy papieskich (w sferze tradycji) z budowlami wykonywanymi dla uczczenia obchodów Tysiąclecia Chrztu Polski, na zlecenie Abp. Karola Wojtyły. Jak pisze: (...) Ówczesne >podium ołtarza< zapoczątkowało wspaniały korowód setek budowli, służących już nie krakowskiemu, ale Rzymskiemu Biskupowi. Wiele z tych >rezydencji polowych< Jana Pawła II przyniosło chlubę ich projektantom i budowniczym³¹. Ważnym spostrzeżeniem T. Szafera jest również uwaga, że ołtarz nowotarski, autorstwa T. Jędryski, stał się pierwszą „kaplicą – rezydencją”, z „prawdziwym” (pełnym) programem użytkowym (zakrystie, pokój wypoczynkowy, sanitariaty itp.). Podkreśla on również, że wspomniane ołtarze były przykładami sięgnięcia przez twórców do rodzimych tradycji architektury regionalnej.

• Symbolika polityczna inscenizacji ołtarzy w pielgrzymkach papieskich do Polski, to tytuł pracy magisterskiej Katarzyny Flader. Autorka omawia w niej wybrane inscenizacje przestrzeni nabożeństw papieskich z lat 1979-1991. Zajmując się ich wymową narodową i polityczno-społeczną, realizowaną środkami plastycznymi, wyodrębnia trzy kategorie tych miejsc: świątynie, miejsca pielgrzymowania i przestrzeń świecką.³² Przeprowadzony w ten sposób, mocno dyskusyjny podział, implikuje traktowanie dodatkowej dekoracji wnętrz już „z definicji” sakralnych, na równi z samodzielnymi obiektami powstałymi w plenerze na potrzeby spotkań z Ojcem Świętym. W swojej pracy K. Flader poświęca wiele miejsca roli inscenizacji ołtarzy papieskich w funkcji Theatrum Sacrum, podkreślając (również w tytule pracy magisterskiej) podobieństwa pomiędzy liturgią Świętych Obrzędów i teatrem. Pojmowanie ołtarzy papieskich zawężone zatem zostało do „inscenizacji”, rozumianej jako artystyczna koncepcja przedstawienia, opracowania scenicznego, czy też wystawienie utworu literackiego na scenie³³. Dostrzega natomiast autorka znaczenie wkładu uczestników zgromadzeń w całość odbioru zamierzenia – czyli „oddolnej” kompozycji plastycznej³⁴, oraz wykorzystania przestrzeni trwałej w formie znaku.³⁵ Zaletą tej pracy jest również szczegółowa analiza symboliki politycznej i narodowej zastosowanej w wybranych realizacjach.

1.4.3. Oryginalność pracy

Istniejące źródła piśmiennicze dotyczące podjętego tematu stanowią materiał stricte ilustracyjny, bądź też czysto informacyjny. Dostępne materiały są niekompletne, a informacje często sprzeczne. Nieliczne próby analizy problemu ukazują go w sposób wybiórczy, kładąc głównie nacisk na jego wybrane aspekty: symbolikę polityczno-społeczną lub też stronę plastyczną.

Nie istnieją jednak jak dotąd żadne inne opracowania ujmujące całość zagadnienia polskich ołtarzy papieskich i traktujące je w kategoriach twórczości architektonicznej.

1.5. Problem i cel pracy

W ciągu ostatniego ćwierćwiecza, z okazji wizyt papieskich, zrealizowano na świecie około

tysiąca obiektów, z czego prawie sto w Polsce. Pielgrzymki Jana Pawła II do Polski nacechowane były treściami religijnymi i polityczno-społecznymi oraz wyjątkowym ładunkiem emocjonalnym. Wizyty duszpasterskie Papieża-Pielgrzyma wywołały zjawisko powstawania „świątyń na terenach otwartych”, mieszczących zgromadzenia ludzkie o niespotykanej przedtem skali.

Fenomen ten spowodował powstanie specyficznych artefaktów przestrzennych określanych mianem „ołtarzy papieskich”.

1.5.1. Zakres podjętej problematyki

W niniejszej pracy zostanie podjęta m.in. próba odpowiedzi na następujące pytania szczegółowe:

• Jakie czynniki spowodowały, że w czasie trwania pontyfikatu Jana Pawła II, marginalne dotąd zagadnienie tymczasowego ołtarza polowego, zostało podniesione do rangi samodzielnego, przestrzennego obiektu sakralnego o wielkim znaczeniu – a tym samym – niezwykle eksponowanej funkcji i formie.

• Jakie jest pochodzenie architektury tego typu?

• Czy ołtarze pielgrzymek papieskich były zjawiskiem o charakterze jednorazowym?

• Czy w formie jaką znamy, ołtarze papieskie były zjawiskiem typowo polskim (lokalnym)?

• Jakie są szczególne właściwości tego typu architektury?

Nie wolno nie zauważyć istnienia tysiąca obiektów przestrzennych – dzieł architektury i tego, że wciąż powstają następne! Dlatego należy zadać jeszcze jedno pytanie:

• Jaka jest pozycja fenomenu ołtarzy papieskich we współczesnej architekturze sakralnej i jakie są perspektywy dalszego rozwoju architektury tego typu?

1.5.2. Cel pracy

Właściwe cele tej pracy określa się następująco:

• Zebranie i usystematyzowanie architektonicznego dorobku pielgrzymek papieskich Jana Pawła II do Polski, szeroka analiza i podsumowanie tego zjawiska, oraz próba określenia miejsca ołtarzy papieskich w architekturze i perspektyw ich dalszego rozwoju.

1.6. Teza pracy

• Ołtarze papieskie, rozumiane jako samodzielne obiekty architektoniczne o rozbudowanej funkcji, osadzone w specjalnie, czasowo do tego celu przygotowanym środowisku urbanistycznym, powstały dopiero na

potrzeby pontyfikatu Jana Pawła II i były absolutnym >novum< w praktyce architektonicznej.

• Ołtarze papieskie stanowią nową jakość w architekturze sakralnej, będąc ukoronowaniem gatunku architektonicznego, dla którego przyjęto nazwę „sakralna architektura wydarzeniowa”.

1.9.1. Omówienie konstrukcji pracy

Konstrukcja zastosowana w pracy wymaga pewnego komentarza:

W przypadku ołtarzy papieskich, podobne w zasadzie założenia programowo-funkcjonalne, zaowocowały bardzo różnorodnymi rozwiązaniami szczegółowymi, dlatego zgromadzony materiał badawczy zaprezentowano w dwóch częściach. Został on zgrupowany w postaci dwóch powiązanych ze sobą klasyfikacji (typologii), które włączono do głównej części pracy, oraz klasyfikacji chronologicznej, przedstawionej jako oddzielna część opracowania. A zatem ikonografia przedmiotu przedstawiona w pracy to:

• Rozdział trzeci, który grupuje obiekty w formie dwóch klasyfikacji – pod kątem wzorów (archetypów), oraz pod kątem postaw twórczych autorów dzieł. Stanowią one wraz z ankietą własną, ważny fragment przeprowadzonych w opracowaniu analiz.

• Katalog obiektów, który stanowi właściwą prezentację tematu podlegającego badaniom. Ma on charakter maksymalnie obiektywny (celowo pozbawiony ocen i komentarzy) i chronologiczny. Został też, z uwagi na swoją objętość, wydzielony jako osobny tom opracowania.

Taka forma ułatwia zapoznanie się z częścią problemową pracy, gdyż umożliwia równoległy (jednoczesny) kontakt z analizą i ikonografią przedmiotu.

Część I

• Rozdział pierwszy – przedstawia, zgodnie z metodologią pracy naukowej genezę i cel pracy, uściśla przedmiot i zakres badań. Opisano tu również krytycznie stan badań nad tematem, podano rodzaje wykorzystanych źródeł oraz sformułowano tezy pracy.

• Rozdział drugi – zawiera terminologię używaną w pracy, w tym również wprowadzone nowe określenia.

• Rozdział trzeci – zawiera typologie obiektów znajdujących się w polu badań pod kątem formy i pod kątem postaw twórczych.

• Rozdział czwarty – jest to właściwa część problemowa pracy. Analiza zjawiska ołtarzy papieskich stała się kanwą szeroko zakrojonych i bogato ilustrowanych rozważań dotyczących tego wyjątkowego rodzaju architektury.

• Rozdział piąty – zawiera wnioski i uwagi końcowe.

• Rozdział szósty – zawiera podsumowanie omawianego zjawiska

• Rozdział siódmy – zakończenie, zawiera ocenę realizacji celów pracy

• Rozdział ósmy – przedstawia bibliografię i źródła wykorzystane w pracy.

W celu utrzymania ciągłości wywodu, bez przerywania jej podstawowego wątku, zdecydowano się na umieszczenie ważnych dla pracy wyjaśnień i dygresji w przypisach. Stanowią one istotny nośnik informacji źródłowych i analiz interpretacyjnych.

Powiązanie tekstu z bibliografią pokazano poprzez podanie numerów pozycji bibliograficznych w przypisach – w nawiasach kwadratowych.

Część II

• Rozdział dziewiąty – katalog obiektów. Dokumentacja tematu. Zostały tu przedstawione w porządku chronologicznym wszystkie ołtarze pielgrzymek papieskich Jana Pawła II do ojczyzny, oraz niektóre inne obiekty ważne dla prowadzonych rozważań. Każdy obiekt posiada własną kartę katalogową zawierającą istotne informacje, do których udało się dotrzeć, takie jak: lokalizacja, data, miejsce i cel spotkania, konstrukcja i materiały, założenia projektowe, dalsze losy realizacji, nazwiska twórców etc.

Katalog obiektów stanowi plon pierwszego etapu pracy badawczej – samodzielnego gromadzenia, przetwarzania i weryfikacji materiału badawczego.

Tablice znajdujące się w tekście części pierwszej ilustrują natomiast omawiane zagadnienia szczegółowe, prezentując stosowane przez twórców rozwiązania indywidualne.