A church is the place, par excellence, of architecture¹.

Mario Botta

Ołtarze papieskie jako najważniejsze elementy niezwykłych kościołów – świątyń w terenie otwartym, są również „miejscem” architektury, w pełnym tego słowa znaczeniu.

„Przestrzeń”² oraz „miejsce”³ należą do podstawowych pojęć architektury. Ich interpretację oparto w tym opracowaniu na ujęciu Ch. Norberg-Schulza oraz Yi-Fu Tuana. Poniższa praca omawia zagadnienia związane z tematyką ołtarzy papieskich. Stanowią one miejsca szczególne – o ogromnym ładunku symbolicznym i emocjonalnym, powstałe w specyficznej sytuacji geopolitycznej i społecznej. Zasadniczą jednak rolę w ich tworzeniu i ukształtowaniu odegrały uwarunkowania wynikających z teologii, symboliki oraz przepisów liturgicznych Kościoła Katolickiego. W konsekwencji musimy zaliczyć te artefakty architektoniczne do sfery wpływu sacrum, dotykając m.in. pojęć miejsca świętego (sakralnego) a także przestrzeni i architektury sakralnej. Pod tymi określeniami kryje się cała złożona problematyka kształtowania przestrzeni dla wspólnoty religijnej, koncentrująca się wokół roli oraz pozycji zajmowanej przez człowieka we wszechświecie, a także jego stosunku do istnienia i działania sacrum⁴. Zagadnienia te można uporządkować, wyodrębniając następujące aspekty:

• Teologiczny – ujmujący przestrzeń sakralną w odniesieniu do Boga i religii

• Formalny – ujmujący przestrzeń sakralną w świetle historii architektury i sztuki

• Funkcjonalny – ujmujący przestrzeń sakralna jako miejsce sprawowania kultu religijnego

• Społeczny – ujmujący przestrzeń sakralną jako miejsce zgromadzeń społeczności wiernych i indywidualnej pobożności

• Kulturowy – ujmujący przestrzeń sakralna jako produkt twórczości człowieka i dobro kultury⁵

Całościowe omówienie tej problematyki przekracza ramy pracy, dlatego też poniżej zwrócono uwagę jedynie na te jej aspekty, które są najważniejsze dla analizy zjawiska ołtarzy papieskich.

Z przestrzennego punktu widzenia architekturę sakralną rozpatruje się zazwyczaj jako szczególny przypadek architektury symbolicznej. Odnoszą się zatem do niej słowa A. Szymskiego, nawiązujące do poglądów Norberg-Schultza: Cała historia architektury jest historią opisywania przestrzeni za pomocą form znaczących. Można powiedzieć też, że tworzenie architektury sprowadza się do materialnego „wyartykułowania” przestrzeni, tzn. nadania jej formy, określającej poprzez >system znaczeń< z nią związanych: charakter, wartość i specyfikę >miejsca< rozumianego jako: ta część przestrzeni, która przynależy formie⁶.

Pięknie ujął tę samą prawdę August Perret pisząc, że przywilejem architektury jest tworzenie miejsc magicznych, będących całkowicie wytworami ducha⁷.

W rozwoju pojęcia przestrzeni, nastąpiło przejście od historycznych koncepcji przestrzeni biernej, niezmiennej i obiektywnej⁸, do współczesnej wizji przestrzeni całkowicie subiektywnej, która ma charakter jakościowy i nie jest bynajmniej homogeniczna ani izotropowa.

Niezależnie od prezentowanego światopoglądu, nie można zaprzeczyć, że zależności przestrzenne występujące w miejscach o funkcji sakralnej wymykają się opisowi w kategoriach czysto racjonalnych. Sanktuariów z kolei, nie można oddzielić od liturgii, gdyż właśnie dla niej są wznoszone. Estetyka i organizacja przestrzeni miejsc świętych podporządkowane są zawsze kosmologii oraz metafizyce. Wyjaśnienia źródeł tych zależności należy szukać w sferze religioznawstwa. Aby ukazać pewne mechanizmy dotyczące pojawienia się sacrum w przestrzeni, sięgnięto do dorobku Mircei Eliadego, ogromnie zresztą cenionego przez Jana Pawła II i jego koncepcji religii oraz metody religioznawczej, zwanej morfologią sacrum.

2.1.1. Miejsce święte w teorii religioznawczej M. Eliadego. Pojęcie hierofanii

Mircea Eliade zajmował się m.in. religijnym aspektem przestrzeni doświadczanej przez człowieka. Przestrzeń badana w takiej perspektywie również wykracza poza wymiary i kształty mierzalne metodami fizycznymi i matematycznymi. Według M. Eliadego, człowiek to homo religiosus⁹ z natury ukierunkowany ku sacrum, o różnej jednak świadomości tego wymiaru swojej osoby. Sacrum zaś jest nieredukowalnym elementem doświadczenia religijnego człowieka. Należy podkreślić, że Eliade podobnie jak inni badacze współcześni, odróżnia przestrzeń „geometryczną" – jednorodną i neutralną, która może być rozpoczęta w którymkolwiek punkcie i zamknięta z którejkolwiek strony, ale jej własna struktura nie zawiera w sobie żadnego zróżnicowania jakościowego,¹⁰ od doświadczenia przestrzeni.

Człowiek może doświadczać przestrzeni na dwa sposoby: świecki i religijny. W doświadczeniu świeckim, przestrzeń jest neutralna i jednolita, przedstawia sobą jedynie niezliczoną ilość miejsc, w których osoba ludzka się znajduje, lub pomiędzy którymi się przemieszcza. Natomiast w religijnym odbiorze rzeczywistości, przestrzeń zbudowana jest między dwoma biegunami – s a c r u m i p r o f a n u m. Główną cechą religijnego wymiaru przestrzeni jest jej niejednolitość: Dla człowieka religijnego przestrzeń nie jest jednorodna, są w niej rozdarcia, pęknięcia: są fragmenty jakościowo różne od innych¹¹.

Owe „rozdarcia” są niejako otworami w jednorodnej materii profanum, poprzez które manifestuje się inna rzeczywistość. Miejsca takie, dotychczas świeckie, stają się miejscami świętymi, sakralnymi.

• Podstawą do uznania danego miejsca za „święte”, jest tzw. hierofania¹², czyli objawienie się sacrum. Hierofania niejako „wyrywa” dany obszar ze sfery profanum i przenosi go do sfery sacrum.

Hierofanie uobecniają się w przestrzeni w różnorodny sposób. Objawienie sacrum może się dokonywać poprzez znaki, teofanie, obecność określonych osób lub rytualne odgrodzenie świętych terytoriów. Znak hierofaniczny to przedmiot lub wydarzenie, które objawia i wciela „coś

innego”, różnego od siebie.(...) Historia religii dostarcza wielu przykładów świadczących o tym, że konsekracja¹³ danego obszaru uzależniona jest od obecności na nim ludzi poświęconych. Człowiek, na mocy specjalnego wybrania i ustanowienia, staje się znakiem sacrum i dzięki temu spełnia w przestrzeni funkcję hierofaniczną.¹⁴

Wnioski z ogólnych, religioznawczych badań potwierdzają zatem obecne od początku chrześcijaństwa przeświadczenie, że święte osoby konsekrują miejsca, w których działały, a święte wydarzenia – miejsca, w jakich się dokonały. Mowa tu zarówno o miejscach tradycyjnie wiązanych z osobą i działalnością Jezusa Chrystusa – Ziemią Świętą, ale również o niezliczonych miejscach przebywania Świętych Kościoła oraz przechowywania ich relikwii.

• Wydarzenie lub osoba, która jest znakiem sacrum i spełnia swoją obecnością funkcję hierofaniczną, może konsekrować przestrzeń kreując miejsce święte.

Zachodzi wtedy szczególne zjawisko znane w wielu kulturach wędrownych (np. australijskich nomadów). W ich przypadku specjalne ryty i obrzędy „kreują” tymczasowe miejsca sakralne, poprzez wyznaczenie i konsekrację określonej, umownie wydzielonej przestrzeni. A zatem:

• Sakralizacja przestrzeni może mieć również charakter tymczasowy, tworząc

tymczasowe miejsce święte!

2.1.2. Miejsce święte (sanktuarium) w doktrynie Kościoła Katolickiego

Ponieważ ołtarze papieskie służyły sprawowaniu liturgii w obrządku rzymsko-katolickim¹⁵, podstawowe znaczenie ma zrozumienie istoty miejsca świętego w tym ujęciu. Specyfika miejsca świętego w obrządku rzymsko-katolickim wynika wprost z wyjątkowości sacrum katolickiego¹⁶. Nowy Katechizm Kościoła Katolickiego mówi, że w warunkach życia na ziemi Kościół potrzebuje miejsc, w których mogłaby się gromadzić wspólnota wiernych. Są nimi nasze świątynie, święte miejsca (KKK 1198¹⁷). Miejsce zaś staje się takie przez poświęcenie lub błogosławieństwo dokonane według przepisów ksiąg liturgicznych i przeznacza się je do kultu Bożego lub grzebania zmarłych (KPK 1205¹⁸). W interpretacji wynikającej z podstaw teologicznych i wymogów liturgiczno-prawnych Kościoła Katolickiego, zwraca się uwagę na trzy aspekty dotyczące miejsca świętego:

a) Miejsce święte – to miejsce ściśle określone, które przez czynności liturgiczne zostaje wyłączone z użytku świeckiego

Jest zrozumiałe, że definicja pochodząca z KKK, odnosi się przede wszystkim do stałych miejsc kultu, a w szczególności do budynków sakralnych (świątyń). Zgodnie z Ewangelią, sam Jezus Chrystus okazywał głęboki szacunek dla miejsc świętych Izraela.¹⁹ Jednakże tekst pochodzący z Ewangelii św. Marka dotyczący uroczystego wjazdu Pana Jezusa – tak przybył do Jerozolimy i wszedł do świątyni. Obejrzał wszystko, a że pora była już późna, wyszedł razem z Dwunastoma do Betanii – uważa się za akt milczącego zerwania z kultem Starego Testamentu i rozpoczęcia Nowego.²⁰ Fakt ten został również podkreślony podczas rozmowy Jezusa z Samarytanką²¹.

Jak pisze ks. Z. Wit (...) Kult Nowego przymierza nie jest związany z jakimś określonym miejscem na zasadzie wyłączności – jak odnoszono to do świątyni Salomona w Jerozolimie. Cała ziemia jest święta i powierzona ludziom. Gdy wierni gromadzą się w jakimś miejscu, są >żywymi kamieniami<, zebranymi w celu >budowania duchowej świątyni< (I P 2,24). Ciało Chrystusa Zmartwychwstałego jest duchową świątynią, z której tryska źródło wody żywej. Wszczepieni w Chrystusa przez Ducha Świętego, >jesteśmy świątynią Boga żywego< (2 Kor 2,16) – (KKK 1179). Stąd dla pierwszych chrześcijan najważniejszą sprawą była wspólnota wierzących, Ecclesia, umiłowana Oblubienica Baranka, która gromadziła się w jedno na >łamaniu chleba<. Najważniejsza była celebrowana liturgia i to ona wyłączała miejsce z użytku codziennego, a przeznaczała je dla Boga i przez czynność liturgiczną, przede wszystkim Eucharystię, uświęcała je.(...). Prefacja poświęcenia nowego kościoła podkreśla znaczenie wspólnoty wierzących jako duchowego Kościoła: >W tym miejscu sam wznosisz dla siebie świątynię z duchowych kamieni, którymi my jesteśmy, i sprawiasz, że Kościół, rozszerzony po całym świecie, rozwija się jako mistyczne ciało Chrystusa<.²².

Należy jeszcze dodać, że Kodeks Prawa Kanonicznego zaleca sprawowanie Eucharystii w miejscu świętym. Dopuszcza jednak jej sprawowanie w innym „odpowiednim miejscu”, na ołtarzu poświęconym lub pobłogosławionym, albo poza miejscem świętym na odpowiednim stole okrytym obrusem i korporałem (KPK 932).

b) Miejsce święte – powstaje dla precyzyjnie określonego celu

Miejsce święte ma ściśle określone przeznaczenie: Służy sprawowaniu i szerzeniu kultu, pobożności i religii, a zabrania tego, co jest obce świętości miejsca (KPK 1210).

W miejscu świętym Kościół sprawuje kult publiczny na chwałę Trójcy Świętej, słucha słowa Bożego i śpiewa pieśń uwielbienia, zanosi modlitwy i składa Ofiarę Chrystusa, obecnego sakramentalnie pośród zgromadzenia. Te świątynie są również miejscami skupienia i modlitwy osobistej (KKK 1199).

c) Miejsce święte – posiada wymowę eschatologiczną

Każda świątynia (miejsce sakralne) jest obrazem niebieskiego Jeruzalem, gdyż kieruje myśli i życie chrześcijan ku ostatecznemu przeznaczeniu człowieka.

Świątynia ma wreszcie znaczenie eschatologiczne. Aby wejść do domu Bożego, trzeba przekroczyć >próg<, symbol przejścia ze świata zranionego grzechem do świata nowego Życia,

do którego są powołani wszyscy ludzie. Świątynia widzialna symbolizuje dom ojcowski, do którego zdąża Lud Boży. (KKK 1186).

2.2. Przestrzeń „zastana”, a przestrzeń „trwała” wg E. Halla

W pracy magisterskiej Katarzyny Flader²³ czytamy: Każdy budynek przypisany do konkretnego kulturowego typu, niesie ze sobą warstwę znaczeniową. Posługując się typologią Halla można wskazać inscenizacje ołtarzy, które wykorzystywały przestrzeń trwałą z jej warstwą symboliczną, czyniąc ją głównym motywem dekoracji. W czasie pielgrzymek papieskich twórcy komponując ołtarze na tle znanych, zabytkowych, ważnych dla kultury narodowej budowli, nadawali im rangę >nośników znaczeń<.²⁴

To poniekąd słuszne spostrzeżenie, zawęża jednak rozumienie kontekstu, w którym powstawały konkretne ołtarze do budynków o znaczeniu historycznym lub innych budowli, wzniesionych przez człowieka – rozumianych zresztą jako czysta dekoracja.

Powołując się na dorobek hallowskiej „proksemiki”²⁵, K. Flader używa w odniesieniu do przestrzeni istniejącej w otoczeniu wznoszonych ołtarzy papieskich określenia „przestrzeń trwała”.

Typologii stosowanej przez tego uczonego, nie można jednak przenieść wprost na przestrzeń w znaczeniu architektonicznym. Pojęcie przestrzeni, którym posługuje się ten badacz jest bowiem bardzo nieostre. Do jednego określenia wprowadza on czynniki materialne oraz niematerialne; zarówno obiekty istniejące „obiektywnie” w przestrzeni, jak i zachowania czy też subiektywne odczucia uwarunkowane kulturowo.

Zawartość semantyczna pojęcia przestrzeni w znaczeniu antropologicznym i socjologicznym²⁶ Halla, różni się znacznie od zawartości znaczeniowej tego pojęcia w sensie architektonicznym. Ponadto z uwagi na chwilowy – wydarzeniowy charakter omawianych artefaktów, dla ich formy, funkcji i odbioru, ogromne znaczenie miały także rzeczywiste oraz spodziewane²⁷ warunki atmosferyczne, w jakich odbywały się spotkania z Ojcem Świętym. Ważne dla tematu pracy, są więc wszystkie elementy – niekoniecznie „trwałe” – zastanego otoczenia. Ponieważ hallowska typologia przestrzeni jest nieprzydatne dla potrzeb tego opracowania, przyjęto następujące określenie własne:

• Przestrzeń „zastana” – jest to szeroko pojęty kontekst przestrzenny, w jakim dochodziło do Spotkań, z uwzględnieniem elementów otoczenia zarówno naturalnych jak i ukształtowanych przez człowieka oraz warunków atmosferycznych.

2.3. Ołtarze papieskie jako dzieła architektury

We wstępie do swojej książki pt. Architektura pawilonów wystawowych, prof. Maciej Kysiak pisał: Wiele form współczesnego życia narzuca konieczność tworzenia obiektów o charakterze tymczasowym, powstających na specjalne okazje. Bywają wśród nich wybitne dzieła, powstające dla wyjątkowych, niepowtarzalnych potrzeb, na terenach w tym celu czasowo udostępnionych. Przekrycia namiotowe stawiane przy basenach portowych z okazji >Operation Sail<, ołtarze na szlaku pielgrzymek papieskich, czy wreszcie liczne pawilony wystawowe są znakomitymi przykładami architektury wysokiej klasy²⁸.

A jednak wypowiedzi niektórych twórców architektury i krytyków sprowadzają ołtarze powstałe na potrzeby pielgrzymek papieskich do działań li tylko plastycznych, bliskich „instalacjom” czy też scenografii teatralnej. Są one uważane za co najwyżej „margines” architektury, jako obiekty z reguły „niezwiązane na trwałe z gruntem”.

Pobrzmiewa tu klasyczne, witruwiańskie rozumienie architektury²⁹, które jednak już dawno zastąpione zostało przez triadę: funkcja, forma i konstrukcja, odsuwając niejako na bok kryterium trwałości. Na podstawie tych trzech cech, można scharakteryzować również ołtarze papieskie. Były one autonomicznymi dziełami architektury i jako takie mogą być analizowane za pomocą aparatu pojęciowego wypracowanego dla tej dyscypliny. Tworzą one jednak grupę obiektów o cechach wyjątkowych. Te niezwykłe właściwości stanowią główny temat niższego opracowania.

Dla potrzeb tej pracy wydaje się zasadne poszukiwanie oddzielnej nazwy dla tego zbioru dzieł architektury, która podkreślałaby szczególne cechy ołtarzy papieskich. Są to przede wszystkim: nietrwałość (tymczasowość), jednorazowość, okazjonalność, uroczysty (czy nawet – monumentalny) charakter, a także zawsze obecna funkcja symboliczna i liturgiczna. Chodzi tu także o rodzaj i jakość użytych materiałach, określony sposób myślenia i działania projektantów oraz inwestorów, a także metody realizacji i wpisanej niezmiennie w ich „życie” rozbiórki. Podkreślenia wymaga również decydująca rola mediów, a szczególnie przekazu telewizyjnego w kształtowaniu formy tych obiektów.

Formuła taka pozwoliłaby oddzielić ten rodzaj artefaktów architektury zarówno od obiektów „stałych” (które z racji koncepcji projektowej i funkcjonalnej, użytych materiałów, technologii wykonania itp. obliczone są na istnienie i użytkowanie w perspektywie lat i stuleci), jak i krótkotrwałych z definicji np. tymczasowych pawilonów wystawowych.

2.3.1. Pojęcie „sakralnej architektury wydarzeniowej”

Zamiast upatrywać najwyższy cel we wznoszeniu budowli, które przetrwają stulecia, by nie rzec wiecznych, musimy reagować elastycznie. Tworzymy miejsca do mieszkania, pracy i odpoczynku w świecie, w którym normą są (...) ciągłe zmiany urbanistyczne, obecność sieci elektronicznych, ogromne migracje ludności, jak i niestabilność struktur społeczno-ekonomicznych. Musimy nie tylko przyjmować do wiadomości te zmiany, lecz przemyśleć je i na nie reagować – zwłaszcza w architekturze³⁰.

Jakże więc daleko odszedł świat dzisiejszy od witruwiańskiego firmitas, utilitas et venustas.³¹ Postulowana przez K. Feireiss, adekwatna do współczesnych zjawisk definicja brzmiałaby następująco: Architektura to tymczasowy magazyn dóbr, ludzi oraz idei. ³²

W takim świetle ołtarze papieskie, postrzegane powszechnie jako przejawy bardzo tradycyjnego podejścia do zagadnień funkcji i formy, jawią się nam obiektami o cechach zaskakująco współczesnych. Stoją na czele awangardy architektury, jako nietrwałe, tymczasowe miejsca przechowywania ludzi oraz pewnych idei, przede wszystkim religijnych i polityczno-społecznych, ale także estetyczno-architektonicznych i (rzadziej) konstrukcyjnych.

Sposób sprawowania pontyfikatu przez Jana Pawła II, był odpowiedzią na zmiany zachodzące w świecie współczesnym. Ołtarze – papieskie stacje pielgrzymkowe – można uważać za odpowiedź architektury sakralnej na te zmiany. Reakcja ta polegała na wypracowaniu w bardzo krótkim czasie nowego modelu (wzorca) obiektów przestrzennych o funkcji liturgicznej i wydarzeniowym charakterze.

Poszukując odniesień dla ołtarzy papieskich w dotychczasowym dorobku architektury światowej, można przytoczyć poniższą opinię A. Osęki, dotyczącą obiektów wystawowych:

Najbardziej typową dla architektury wystaw, najbardziej znamienną – jest architektura okresowa, okolicznościowa. Trzeba podkreślić, że nie ma ona nic wspólnego z budownictwem prowizorycznym, do którego tak często bywa przyrównywana. W założeniu inwestycji prowizorycznych mieści się postulat tymczasowości, zastępstwa, rzutujący w określony sposób na ich charakter.

Dalej autor ten zauważa słusznie, że w przeciwieństwie do obiektów prowizorycznych, dzieła architektury okresowej i okolicznościowej nie kryją w sobie żadnej obietnicy zastąpienia ich w przyszłości czymś innym, są aktualnie obowiązującym i w intencji jedynie słusznym – rozwiązaniem problemów przestrzennych. Krótkotrwałość nie umniejsza w niczym ich rangi.³³

Taki typ działań architektonicznych, nie posiadał dotąd w literaturze fachowej odrębnej nazwy.³⁴

Na potrzeby tej pracy wprowadza się zatem pojęcie dzieła architektury wydarzeniowej, jako okazjonalnego obiektu architektonicznego, o znaczeniu reprezentacyjnym, wykonanego z materiałów nietrwałych i ukształtowanego pod kątem jednorazowego odbioru (głównie przez media) wydarzenia o charakterze wyjątkowym i niepowtarzalnym.

Ołtarze papieskie, poza wszystkimi cechami zdefiniowanej w ten sposób architektury, posiadają jeszcze jeden zasadniczy pierwiastek, którego nie ma w innych typach obiektów tymczasowych. Jest nim funkcja liturgiczna, a więc organizacja przestrzeni nastawiona na tworzenie miejsca kultu religijnego. Proponuje się zatem następujące określenie:

• Obiekt sakralnej architektury wydarzeniowej – jest to okazjonalne, tymczasowe dzieło architektury sakralnej o funkcji reprezentacyjnej, wykonane w znacznej części z materiałów nietrwałych i ukształtowane pod kątem jednorazowego odbioru bezpośredniego (uczestnicy wydarzenia) i pośredniego (poprzez media).

Przez uczestników rozumie się tutaj zarówno osoby czy grupy osób, biorące bezpośredni udział w „akcji liturgicznej” rozgrywającej się w centrum wydarzenia, i (co jest charakterystyczne w przypadku ołtarzy papieskich) – rzesze wiernych, oraz ochronę, służby porządkowe i medyczne, ekipy dziennikarskie i filmowe itp., słowem – całe towarzyszące wydarzeniu zgromadzenie.

Utworzono powyżej definicję dla pewnej kategorii artefaktów architektonicznych, różnych zarówno od stałych realizacji sakralnych, jak i świeckich obiektów typu estradowego (czyli czysto – „wydarzeniowego”).

2.3.2. Architektura „sakralna”, a architektura „religijna”

Każde dzieło powstałe z inspiracji religijnej, jest dziełem sztuki (architektury) religijnej, ale czy także sakralnej? Uwagi dotyczące różnicy pomiędzy sztuką religijną i sakralną (w obrębie kultury chrześcijańskiej), można przenieść na grunt architektury.³⁵

W poszukiwaniu cech odróżniających architekturę sakralną od religijnej, sięgnijmy także do wypowiedzi znanego autorytetu z tej dziedziny: Jean Hani uważał, że od czasów romantyzmu nasz sposób rozumienia jest zdominowany przez „indywidualistyczną i literacką” koncepcję sztuki sakralnej. Tymczasem taka właśnie jest istota sztuki religijnej i oczywiście świeckiej, podczas gdy prawdziwa sztuka sakralna ze swej natury nie jest sentymentalna ani psychologiczna, lecz ontologiczna i kosmologiczna. Sztuka sakralna okazuje się zatem, wbrew wzorcom sztuki współczesnej, nie rezultatem uczuć, fantazji, a nawet >myśli< artysty, lecz transpozycją rzeczywistości radykalnie przekraczającej granice indywidualności ludzkiej.³⁶

Należałoby więc powtórzyć dalej za J. Hanim, że z punktu widzenia człowieka religijnego, obiekt architektury sakralnej, nie jest po prostu pomnikiem architektury – jest sanktuarium, jest świątynią. Jego funkcja nie polega wyłącznie na >gromadzeniu wiernych<, lecz na stwarzaniu środowiska, które pozwala lepiej ujawnić działanie Łaski.³⁷

Trzeba także wspomnieć, że podobnego zdania byli także R. Schwarz i Ch. Norberg-Schultz. Dla tego ostatniego, architektura sakralna, to tworzenie miejsc, poprzez które jawi nam się obraz świata³⁸. Dodajmy, obraz świata „prawdziwy” – z religijnego punktu widzenia³⁹.

Swoją wizję, co do roli architektury sakralnej miała także E. Rosier-Siedlecka. Pisała ona, nawiązując do innej wypowiedzi J. Haniego⁴⁰: Architektura sakralna zawsze usiłowała uczynić >widzialnym< rzeczy niewidzialne, święte. I zawsze, w każdej epoce, oblicze wierzącej wspólnoty konkretyzowało się w tym, co architektura danego czasu miała najżywszego i najnowszego.⁴¹ Dziś także, choć może mniej zdecydowanie niż w przeszłości, uważa się, że architektura wyraża duchowy klimat epoki.⁴²

Wszystkie ołtarze papieskie są więc obiektami architektury religijnej. Na miano dzieła architektury sakralnej zasługiwałyby jednak tylko dzieła wybitne, wyjątkowe – spełniające specjalne warunki.

• Obiekt architektury sakralnej – jest to dzieło architektoniczne przeznaczone do sprawowania kultu religijnego. Aby mogło pełnić tę rolę, powinno cechować się komunikatywnością tematyczną lub symboliczną, posiadając czytelne ukierunkowanie ku sacrum.

Chociaż więc nie każdy obiekt architektury religijnej można nazwać sakralnym, dokonanie podziału artefaktów architektury na takie, które można zaliczyć „zaledwie” do tego pierwszego rodzaju, oraz posiadające owe wyjątkowe cechy, jest sprawą niezmiernie złożoną ⁴³.

Ostatni sobór zalecał, aby nie dopuszczać do kościołów dzieł o formie nieodpowiedniej z racji niskiego poziomu artystycznego, przeciętnych. Piętnował również zniekształcenia formy, nieoryginalność, schlebianie ckliwym sentymentom oraz udawanie stylów i materiałów.

Z wymienionymi powyżej zjawiskami, często balansującymi na granicy kiczu, mamy dość powszechnie do czynienia w przypadku ołtarzy pielgrzymek papieskich do ojczyzny. Szczególnie znamienne było „udawanie stylów i materiałów”, odnoszące się do ołtarzy tak znanych i powszechnie uznanych za wybitne, jak np. „barokowa” realizacja na Zaspie w Gdańsku, wykonana w warstwie plastycznej głównie ze styropianu i plastikowych wytłoczek.

Jednocześnie należy podkreślić, że projekty wszystkich zrealizowanych ołtarzy, uzyskały aprobatę specjalnie powołanych komisji kwalifikacyjnych (zwycięski projekt wyłaniano zazwyczaj w drodze konkursu) i zostały dopuszczone jako miejsca sprawowania publicznego kultu religijnego. Zostały tym samym ex definitio zaliczone do dzieł architektury sakralnej, niezależnie od jakości rozwiązań plastycznych i architektoniczno-przestrzennych.

Dlatego też, wszystkie ołtarze papieskie będziemy rozpatrywać w pracy jako przykłady architektury sakralnej, akcentując tym samym ich podstawową rolę – jako miejsc sprawowania kultu publicznego.